Δεν υπάρχουν στάδια

Σχεδόν όλοι έχουν ακούσει για τα «πέντε στάδια» του πένθους. Άρνηση, θυμός, διαπραγμάτευση, κατάθλιψη, αποδοχή. Είναι το πιο γνωστό ψυχολογικό μοντέλο σε όλο τον κόσμο — και ένα από τα πιο λάθος εφαρμοσμένα.

Δεν θα το πω ευγενικά: η ιδέα ότι το πένθος είναι μια διαδρομή σε φάσεις τις οποίες περνάς με τη σειρά είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, απλώς λάθος.

Από πού ήρθε η ιδέα

Το 1969, η ψυχίατρος Elisabeth Kübler-Ross δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο On Death and Dying. Είχε δουλέψει με ασθενείς που πέθαιναν — όχι με συγγενείς που τους έχασαν — και πρότεινε αυτά τα πέντε στάδια ως τρόπο να καταλάβουμε πώς προσεγγίζει τον δικό του θάνατο ένας ετοιμοθάνατος.

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, το μοντέλο μεταφράστηκε λάθος. Από «πώς ένας άνθρωπος επεξεργάζεται τον δικό του επικείμενο θάνατο» έγινε «πώς πενθούμε όταν χάνουμε αγαπημένο πρόσωπο». Δεν είναι το ίδιο πράγμα. Δεν θα έπρεπε να είχε γίνει το ίδιο πράγμα.

Η ίδια η Kübler-Ross, στα τελευταία χρόνια της ζωής της, παραδέχθηκε ότι το μοντέλο είχε γίνει αντικείμενο υπεραπλούστευσης. Τα στάδια, έγραψε, «δεν ήταν ποτέ σχεδιασμένα να ταξινομούν τις χαοτικές αντιδράσεις στην απώλεια».

Τι ξέρουμε σήμερα

Πενήντα χρόνια έρευνας από τότε. Τα πιο σύγχρονα δεδομένα — κυρίως μέσα από τη δουλειά του ψυχολόγου George Bonanno στο Πανεπιστήμιο Columbia — μας δείχνουν μια πολύ διαφορετική εικόνα:

• Η πιο συχνή αντίδραση στην απώλεια δεν είναι κατάθλιψη. Είναι αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν «ανθεκτικότητα» (resilience). Οι περισσότεροι άνθρωποι, μετά από σύντομη περίοδο έντονου πόνου, ανακτούν τη λειτουργικότητά τους χωρίς ποτέ να χρειαστούν επαγγελματική παρέμβαση. Αυτό είναι σημαντικό: η ανθεκτικότητα δεν είναι «ψυχρότητα» ούτε «άρνηση». Είναι το πιο φυσιολογικό αποτέλεσμα.
• Δεν υπάρχει σειρά. Άνθρωποι περνούν από έντονο πόνο στη γαλήνη και πάλι πίσω. Νιώθουν θυμό μήνες μετά από αποδοχή. Παίρνουν αναπνοή και ξαφνικά κλαίνε ξανά μετά από χρόνια. Όλο αυτό είναι φυσιολογικό.
• Το πένθος δεν «τελειώνει». Αλλάζει υφή. Από διαρκή παρουσία γίνεται περιοδική επίσκεψη. Δεν φεύγει — βρίσκει τη θέση του.
• Σε μικρό ποσοστό (περίπου 10–15%), εμφανίζεται «περίπλοκο πένθος» (complicated grief). Αυτό είναι κλινικά διαφορετική κατάσταση που χρειάζεται εξειδικευμένη παρέμβαση — όχι το ίδιο με «κάποιος που πενθεί έντονα».

Γιατί η μεταφορά της χαρτογραφίας είναι πιο χρήσιμη

Όταν λέμε σε κάποιον που έχει πενθήσει «θα περάσεις τα στάδια», του δίνουμε ένα ψέμα. Δεν θα τα περάσει με τη σειρά. Πιθανώς δεν θα τα περάσει καθόλου με αυτό τον τρόπο. Και όταν δεν συμβαίνει αυτό που του υποσχεθήκαμε, νιώθει ότι κάτι κάνει εκείνος λάθος. Όταν στην πραγματικότητα η υπόσχεση ήταν λάθος.

Η εικόνα που μου φαίνεται πιο ακριβής δεν είναι αυτή της διαδρομής — είναι αυτή της χαρτογραφίας.

Η απώλεια αλλάζει το τοπίο της ζωής σου. Δεν περπατάς πλέον σε γραμμή προς ένα προορισμό. Περπατάς σε ένα νέο τοπίο που δεν χαρτογράφησες ποτέ. Επιστρέφεις σε σημεία που νόμιζες ότι είχες αφήσει πίσω. Ανακαλύπτεις γωνιές που δεν είχες δει. Κάποιες μέρες είσαι κοντά στη θάλασσα — άλλες σε μια χαράδρα που δεν περιμένες. Δεν υπάρχει «αποδοχή» στο τέλος ως σημείο τερματισμού. Υπάρχει εξοικείωση με το τοπίο.

Αυτή η εικόνα δεν είναι λιγότερο επώδυνη. Αλλά είναι πιο τίμια. Και αφαιρεί από τον άνθρωπο που πενθεί την πίεση να «κάνει σωστά τη δουλειά του πένθους» όπως τη φαντάζονται οι άλλοι.

Πότε η βοήθεια κάνει διαφορά

Δεν χρειάζεται κάθε άνθρωπος που πενθεί να δει ψυχοθεραπευτή. Οι περισσότεροι, με χρόνο και τους ανθρώπους τους, βρίσκουν τον δρόμο. Αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που η εξωτερική στήριξη βοηθά:

• Όταν, μετά από έξι μήνες, η λειτουργικότητά σου παραμένει σημαντικά μειωμένη — δεν δουλεύεις, δεν τρως, δεν κοιμάσαι.
• Όταν εμφανίζονται σκέψεις ότι δεν αξίζει να συνεχίσεις. Αυτό απαιτεί άμεση επαφή με ειδικό.
• Όταν η απώλεια αναζωπυρώνει παλαιότερα ανεπεξέργαστα πένθη — που ξαφνικά βρίσκονται όλα μαζί στο τραπέζι.
• Όταν νιώθεις ότι «δεν έχεις δικαίωμα» να πενθείς όσο πενθείς (συχνό σε απώλειες που η κοινωνία θεωρεί «λιγότερο σημαντικές» — αμβλώσεις, αποτυχημένες θεραπείες IVF, κατοικίδια, χωρισμοί).
• Όταν χρειάζεσαι ένα μέρος όπου μπορείς να μιλήσεις χωρίς να ανησυχείς ότι κουράζεις τους οικείους σου ή ότι τους κάνεις να ανησυχούν.

Η δουλειά που κάνουμε

Στις συνεδρίες πένθους δεν προσπαθώ να σε «βγάλω από κάπου». Δεν υπάρχει κάπου να σε βγάλω. Η δουλειά είναι να σου κρατάω χώρο όσο εξοικειώνεσαι με το νέο τοπίο. Να σιγουρευτούμε μαζί ότι αυτή η εξοικείωση γίνεται με τον δικό σου ρυθμό — όχι με τον ρυθμό που σου πίεσαν να ακολουθήσεις. Να προσέξουμε αν εμφανίζονται στοιχεία περίπλοκου πένθους που χρειάζονται διαφορετική προσοχή.

Δεν είναι θεραπεία με την έννοια του «θα θεραπευτώ από αυτό που με κάνει να πονώ». Είναι συντροφιά μέσα σε αυτό. Με την ησυχία ότι η συντροφιά δεν είναι μόνη.