Τι μας μαθαίνει η ομαδική θεραπεία

Από όλες τις μορφές ψυχοθεραπείας, η ομαδική είναι ίσως η πιο παρεξηγημένη. Όταν κάποιος ακούει την πρόταση «ομαδική», η πρώτη αντίδραση είναι σχεδόν πάντα η ίδια: «Γιατί να μοιραστώ τα δικά μου με αγνώστους;» Είναι μια εύλογη αντίδραση. Αλλά παραβλέπει το ακριβές σημείο που κάνει τη μέθοδο τόσο αποτελεσματική.

Στην ατομική συνεδρία, υπάρχει ένας θεραπευτής και ένας ασθενής. Στην ομαδική, υπάρχουν επτά, οκτώ, ενίοτε δέκα άνθρωποι μαζί με τον θεραπευτή — και κάτι αλλάζει στη δυναμική που δεν αναπαράγεται με κανέναν άλλο τρόπο.

Τι είναι (και τι δεν είναι) η ομαδική θεραπεία

Δεν είναι workshop. Δεν είναι σεμινάριο. Δεν είναι ομάδα αυτοβοήθειας όπου ο καθένας λέει την ιστορία του και οι άλλοι κουνάνε το κεφάλι.

Είναι μια συστηματική θεραπευτική παρέμβαση, με συγκεκριμένο πλαίσιο: τακτές συνεδρίες (συνήθως μία την εβδομάδα), σταθερή σύνθεση μελών, εκπαιδευμένος ψυχοθεραπευτής που διευθύνει, και αυστηρή εμπιστευτικότητα. Στην ψυχαναλυτική προσέγγιση που ακολουθώ, η ομαδική (συγκεκριμένα η ομαδική ανάλυση) έχει βάθος δεκαετιών — από τους Foulkes και Bion στο Λονδίνο της δεκαετίας του 1940.

Η ιδέα είναι απλή και ριζική: όταν αλληλεπιδράς με άλλους ανθρώπους σε ένα ασφαλές, δομημένο πλαίσιο, αναπαράγεις άθελά σου τα ίδια μοτίβα που έχεις στις σχέσεις σου έξω. Η μάνα. Ο πατέρας. Τα αδέλφια. Ο σύντροφος. Ο συνάδελφος. Όλα έρχονται στην ομάδα — αλλά εδώ μπορείς να τα δεις καθώς συμβαίνουν.

Τα τυφλά σημεία

Όλοι μας έχουμε σημεία που δεν βλέπουμε. Είναι αναπόφευκτο. Όχι από κακή πρόθεση — από φύση: ο εγκέφαλος είναι πολύ καλός στο να δομεί μια αφήγηση για το ποιοι είμαστε, και πολύ λιγότερο καλός στο να ελέγχει αν αυτή η αφήγηση είναι ακριβής.

Συνηθισμένα τυφλά σημεία:

• Πώς αντιδρούμε όταν θιγόμαστε. Νομίζουμε ότι παραμένουμε ψύχραιμοι. Οι άλλοι συχνά βλέπουν κάτι διαφορετικό.
• Πώς αναζητούμε επιβεβαίωση. Συχνά με τρόπους που δεν αναγνωρίζουμε ως αναζήτηση επιβεβαίωσης.
• Πώς απομακρύνουμε τους άλλους. Πολλές φορές πιστεύουμε ότι ξεκίνησαν εκείνοι.
• Τι ζητάμε από τις σχέσεις μας. Συχνά κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που νομίζουμε.
• Πώς μιλάμε στον εαυτό μας. Με μια αυστηρότητα που δεν θα ανεχόμασταν από κανέναν άλλον.

Στην ατομική συνεδρία, αυτά αποκαλύπτονται μέσα από συζήτηση και σιγά-σιγά. Στην ομαδική αποκαλύπτονται διαφορετικά: τα κάνεις ζωντανά μπροστά σε ανθρώπους που έχουν λιγότερους λόγους από τους οικείους σου να σου πουν ευγενικά ψέματα. Και έχουν συχνά αρκετό κουράγιο, μετά από μερικές συνεδρίες, να σου πουν αυτό που βλέπουν.

Τι ακριβώς συμβαίνει

Στις πρώτες συνεδρίες, σχεδόν όλοι σιωπούν. Είναι δύσκολο. Δεν ξέρεις πώς να ξεκινήσεις, τι να πεις, αν αυτό που σκέφτεσαι «ταιριάζει». Σιγά-σιγά αρχίζουν οι ιστορίες — όχι ως μονόλογοι, αλλά ως αντιδράσεις στους άλλους. Κάποιος μιλά για τη μητέρα του και κάποιος άλλος ξαφνικά καταλαβαίνει κάτι για τη δική του.

Με τον καιρό αναπτύσσεται κάτι που δεν υπάρχει νωρίτερα: μια συνείδηση ομάδας, μια εσωτερική γλώσσα, ένας τρόπος να βλέπει η ομάδα τον εαυτό της. Όταν εμφανιστεί αυτό, η δουλειά γίνεται πολύ βαθιά. Οι άνθρωποι αλλάζουν — όχι γιατί τους ερμήνευσε κάποιος, αλλά γιατί ζουν διαφορετικές σχέσεις σε πραγματικό χρόνο.

Για ποιους ταιριάζει

Η ομαδική δεν είναι για όλους. Είναι ιδιαίτερα ωφέλιμη για:

• Άτομα με δυσκολίες σε διαπροσωπικές σχέσεις (στη δουλειά, σε φιλίες, σε οικογένεια)
• Όσους έχουν κάνει ατομική θεραπεία και νιώθουν ότι κάτι «δεν ξεκλείδωσε» — συχνά αυτό που λείπει είναι η δοκιμασία σε πραγματικές σχέσεις
• Άτομα που υποφέρουν από απομόνωση παρόλο που είναι περιτριγυρισμένα από κόσμο
• Όσους θέλουν να καταλάβουν πώς οι άλλοι τους βιώνουν — όχι όπως νομίζουν, όπως πραγματικά

Λιγότερο κατάλληλη όταν υπάρχει οξεία κρίση που χρειάζεται άμεση εστιασμένη φροντίδα, ή όταν το άτομο βρίσκεται σε φάση που χρειάζεται περισσότερη ασφάλεια προτού εκτεθεί σε ομάδα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ξεκινάμε με ατομικές συνεδρίες και η ομάδα έρχεται αργότερα — όταν είναι σωστή στιγμή.

Η εμπιστευτικότητα

Πιο σημαντικό από τη μέθοδο: ό,τι ειπωθεί στην ομάδα μένει στην ομάδα. Αυτή είναι η πρώτη δέσμευση που λαμβάνει κάθε μέλος, σε γραπτή μορφή, πριν ξεκινήσει η πρώτη συνεδρία. Χωρίς αυτό το θεμέλιο, τίποτα άλλο δεν δουλεύει.